پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی یا Genu Varum حالتی است که در آن زانوها از هم فاصله میگیرند و مچ پاها به هم نزدیک میشوند، بهطوریکه اگر فرد بایستد و مچ پاهایش را به هم بچسباند، میان زانوهایش فاصلهای قابلتوجه ایجاد میشود. این وضعیت نهتنها ظاهر پاها را تغییر میدهد، بلکه به مرور زمان میتواند بر عملکرد حرکتی و سلامت مفاصل زانو، لگن و حتی کمر تأثیر بگذارد. بسیاری از افراد در کودکی درجات خفیفی از این حالت را تجربه میکنند که معمولاً با رشد طبیعی بدن برطرف میشود، اما پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی شوند، نشاندهندهی یک اختلال ساختاری، ضعف عضلانی یا حتی بیماری زمینهای است.
پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی ممکن است در ابتدا فقط به شکل ظاهری ناخوشایند خود را نشان دهد، اما در واقع ریشهی آن در محور مکانیکی پا و نحوه توزیع فشار روی مفاصل نهفته است. در یک فرد سالم، نیروی وزن بدن از مرکز مفصل زانو عبور میکند، ولی در افراد مبتلا به این مشکل، محور نیرو به قسمت داخلی زانو منتقل میشود و در نتیجه فشار زیادی به آن بخش وارد میگردد. این موضوع در طول زمان باعث درد، ساییدگی و حتی آرتروز زانو میشود.
درک دقیق این وضعیت برای هر فردی که از تغییر فرم پاهایش رنج میبرد حیاتی است، زیرا درمان به موقع میتواند از آسیبهای ماندگار جلوگیری کند. در ادامه، به صورت کامل و دقیق بررسی میکنیم که چرا پاها در بزرگسالی پرانتزی میشوند، چه نشانههایی دارند، و چگونه میتوان با تمرین، فیزیوتراپی یا جراحی این مشکل را برطرف کرد.
ساختار طبیعی پاها و نحوه قرارگیری استخوانها در حالت سالم
برای درک بهتر پرانتزی شدن پاها، باید ابتدا بدانیم که در حالت طبیعی پاها چگونه قرار میگیرند. در بدن انسان، استخوان ران (فمور) از مفصل لگن تا زانو امتداد دارد و استخوان درشتنی (تیبیا) از زانو تا مچ پا. این دو استخوان بهوسیله مفصل زانو به هم متصل میشوند و زاویهای اندک اما دقیق میان آنها وجود دارد که تعادل کامل بدن را هنگام ایستادن و راه رفتن تضمین میکند. در حالت سالم، وقتی فرد صاف میایستد و مچ پاهایش را کنار هم قرار میدهد، زانوها نیز به هم نزدیک میشوند یا حتی تماس مختصری دارند. این یعنی محور وزن بدن بهصورت مستقیم از لگن، مرکز زانو و مچ پا عبور میکند.
اگر بخواهیم دقیقتر نگاه کنیم، محور مکانیکی پا از وسط مفصل لگن آغاز میشود، از وسط کشکک زانو عبور کرده و به مرکز مچ پا میرسد. هرگونه انحراف از این مسیر طبیعی، چه به سمت داخل (پرانتزی شدن) و چه به سمت خارج (ضربدری شدن)، میتواند باعث تغییر در نحوه تحمل وزن، فشار روی مفاصل و حتی شکلگیری درد و تغییر فرم بدن شود.
استخوانها در عین سختی، پویا هستند و با توجه به نیروهایی که به آنها وارد میشود، شکل خود را تا حدی تغییر میدهند. وقتی بهطور مداوم فشار نامتقارنی بر زانو وارد شود — مثلاً به دلیل اضافهوزن یا ضعف عضلات ران — بهمرور استخوانها بهسمت بیرون یا داخل انحراف پیدا میکنند. این همان آغاز فرآیند پرانتزی شدن در بزرگسالی است.
از سوی دیگر، تاندونها، رباطها و عضلات اطراف زانو نقشی کلیدی در حفظ محور صحیح پا دارند. وقتی این ساختارها ضعیف شوند یا به دلیل کمبود فعالیت یا بد نشستن فرم طبیعی خود را از دست بدهند، مفصل زانو دیگر بهدرستی در محور خود نمیماند و بهتدریج دچار انحراف میشود. بنابراین، پرانتزی شدن پا تنها یک مشکل استخوانی نیست؛ بلکه نتیجهی زنجیرهای از عوامل عضلانی، اسکلتی و مکانیکی است که با هم تعامل دارند.
بهطور خلاصه، پاهای سالم یعنی تعادل کامل بین استخوان، عضله و مفصل؛ و هر گونه برهمخوردن این تعادل میتواند اولین قدم به سمت تغییر فرم و پرانتزی شدن باشد.
تفاوت بین پاهای پرانتزی و حالت طبیعی
در نگاه اول شاید تفاوت پاهای پرانتزی با حالت طبیعی تنها در ظاهر مشخص شود، اما واقعیت این است که تفاوتهای عملکردی مهمی نیز میان این دو وجود دارد. در افراد دارای پاهای طبیعی، نیروهای وارده از زمین به پاها به طور متعادل در مفصل زانو پخش میشوند. اما در افراد پرانتزی، زانوها از هم فاصله دارند و در نتیجه بار وزن بدن بهصورت نامتقارن، بیشتر روی بخش داخلی مفصل زانو متمرکز میشود.
اگر فردی با پاهای پرانتزی مدتی زیاد بایستد یا راه برود، احتمالاً احساس درد یا خستگی در بخش داخلی زانو و ساق پا خواهد داشت. در طولانیمدت این وضعیت باعث فرسایش غضروف مفصلی در سمت داخل زانو میشود و خطر ابتلا به آرتروز را افزایش میدهد. از طرف دیگر، حالت راه رفتن این افراد نیز متفاوت است ، اغلب با گامهای سنگینتر و محور بدن کمی به بیرون تمایل دارد.
به بیان ساده، پاهای پرانتزی فقط یک “ظاهر متفاوت” نیستند؛ بلکه نشانهی تغییر در مکانیک بدن و فشارهای غیرمتعادل بر مفاصل هستند که در صورت بیتوجهی میتوانند عواقب جدیتری به دنبال داشته باشند.
علتهای اصلی پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی
پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی بهطور معمول نتیجهی یک فرآیند تدریجی است که در آن محور مکانیکی پا بهدلیل فشار نامتعادل، بیماریهای استخوانی یا تغییرات ساختاری مفصل زانو دچار انحراف میشود. برخلاف دوران کودکی که پرانتزی بودن پاها اغلب موقتی و مرتبط با رشد است، در بزرگسالی معمولاً ریشه در عوامل زمینهای دارد که در ادامه مهمترین آنها را بررسی میکنیم.
کمبود ویتامین D و کلسیم
یکی از شایعترین دلایل پرانتزی شدن پاها، کمبود ویتامین D است. این ویتامین نقش حیاتی در جذب کلسیم و فسفر در بدن دارد، که هر دو برای استحکام استخوانها ضروریاند. وقتی سطح ویتامین D پایین باشد، بدن نمیتواند بهدرستی از کلسیم موجود در غذا استفاده کند. در نتیجه استخوانها نرمتر از حالت طبیعی میشوند و تحت فشار وزن بدن تغییر شکل میدهند.
در بزرگسالان، این وضعیت به نام استئومالاسی (نرمی استخوان) شناخته میشود و در بیشتر موارد باعث خمیدگی استخوانهای بلند پا مانند درشتنی و ران میشود. اگر این خمیدگیها در بخش داخلی استخوان پا بیشتر باشد، نتیجه آن پرانتزی شدن خواهد بود.
کمبود طولانیمدت ویتامین D نهتنها به انحراف پاها منجر میشود، بلکه باعث درد استخوانی، ضعف عضلانی و حتی افزایش احتمال شکستگیها نیز میگردد. افرادی که بیشتر در خانه میمانند، در مناطق کمنور زندگی میکنند یا رژیم غذایی ضعیفی دارند، بیشتر در معرض این خطر هستند.
نرمی استخوانها (استئومالاسی)
استئومالاسی، همانطور که گفته شد، نوعی نرمی استخوان در بزرگسالان است. اما باید تفاوت آن را با پوکی استخوان درک کرد. در پوکی استخوان، تراکم استخوان کاهش مییابد، ولی شکل آن تغییر چندانی نمیکند؛ در حالیکه در استئومالاسی، خود ساختار استخوان انعطافپذیرتر میشود و در برابر فشار، خم میگردد.
وقتی استخوانها تحمل وزن بدن را از دست بدهند، محور پاها بهتدریج از حالت طبیعی خارج میشود. این وضعیت بهویژه در زنان میانسال، افراد دارای بیماریهای کلیوی یا کسانی که رژیمهای غذایی بسیار محدود دارند، شایعتر است. درمان استئومالاسی شامل مصرف مکملهای ویتامین D، کلسیم و گاهی فسفر، و همچنین اصلاح رژیم غذایی است. اگر درمان به موقع انجام نشود، تغییر شکل پاها دائمی میشود.
آرتروز و فرسایش مفاصل زانو
آرتروز زانو یکی دیگر از دلایل بسیار مهم پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی است. در این بیماری، غضروف محافظ مفصل زانو بهتدریج ساییده میشود و فاصلهی بین استخوان ران و درشتنی کاهش مییابد. در اغلب موارد، ساییدگی از سمت داخل مفصل آغاز میشود، چون همانطور که گفته شد، بار وزن بدن بیشتر روی این ناحیه متمرکز است.
وقتی این قسمت تخریب میشود، استخوانها به هم نزدیکتر شده و زانوها بهسمت بیرون متمایل میشوند. این همان الگوی کلاسیک پاهای پرانتزی در بیماران مبتلا به آرتروز است. این روند معمولاً همراه با درد، خشکی مفصل، صدای تقتق هنگام حرکت و محدودیت در راه رفتن است.
در مراحل پیشرفته، آرتروز نهتنها باعث پرانتزی شدن پاها میشود، بلکه بر نحوهی حرکت کل بدن اثر میگذارد؛ زیرا فرد برای کاهش درد، ناخواسته الگوی حرکتی خود را تغییر میدهد و این میتواند باعث مشکلاتی در لگن یا ستون فقرات شود.
بدجوش خوردن شکستگیها
اگر فردی در گذشته دچار شکستگی استخوانهای پا، بهویژه در ناحیه ساق یا زانو، شده باشد و استخوان بهدرستی جوش نخورده باشد، احتمال پرانتزی شدن وجود دارد. حتی انحراف جزئی در محور استخوانی پس از شکستگی میتواند در طول زمان منجر به تغییر شکل قابلتوجه در پا شود.
برای مثال، اگر درشتنی در محور داخلی خود کمی کوتاهتر از سمت خارجی جوش بخورد، فشار وزن بدن باعث انحراف زانوها به بیرون میشود. چنین تغییراتی معمولاً در عکس رادیولوژی بهخوبی دیده میشود و در برخی موارد برای اصلاح نیاز به جراحی مجدد دارند.
عوامل ژنتیکی و ارثی
در برخی افراد، پرانتزی بودن پاها زمینهی ژنتیکی دارد. یعنی ساختار استخوانها، شکل مفصلها یا حتی نحوهی قرارگیری تاندونها از ابتدا طوری است که تمایل به انحراف به سمت بیرون دارند. در این حالت، اگرچه ممکن است فرد از کودکی درجات خفیفی از پرانتزی بودن را داشته باشد، اما با افزایش سن، اضافهوزن یا کمتحرکی، این وضعیت تشدید میشود.
این نوع پرانتزی شدن معمولاً تقارن دارد (هر دو پا به یک اندازه درگیرند) و درد شدیدی در مراحل اولیه ایجاد نمیکند، اما از نظر زیبایی و فرم بدن تأثیر زیادی دارد. در چنین مواردی، اصلاح وضعیت بدن، تقویت عضلات ران و کنترل وزن میتواند از پیشرفت بیشتر جلوگیری کند.
درمانهای غیرجراحی پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی
در مراحل اولیه یا در مواردی که انحراف خفیف است، معمولاً درمانهای غیرجراحی مؤثر و کافی هستند. هدف از این روشها اصلاح محور مکانیکی پا، کاهش درد، تقویت عضلات اطراف زانو و پیشگیری از پیشرفت انحراف است. این درمانها بهویژه در افراد جوانتر یا کسانی که بیماری زمینهای ندارند، نتایج خوبی بهدنبال دارند.
فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی
فیزیوتراپی از پایهایترین روشهای درمان غیرجراحی است. در این روش، فیزیوتراپیست تمرینهایی را طراحی میکند که محور زانو را به تدریج به حالت طبیعی برگرداند و عضلات نگهدارندهی آن را تقویت کند. مهمترین عضلاتی که باید تقویت شوند، شامل عضلات چهارسر ران (در جلو)، همسترینگ (در پشت ران) و عضلات سرینی هستند.
تمریناتی مثل اسکوات نیمه، پل باسن (Glute Bridge)، حرکات کششی ساق و تمرینات تعادل روی یک پا از جمله حرکات مؤثر هستند. البته انجام اشتباه آنها میتواند آسیبزا باشد، بنابراین باید تحت نظر فیزیوتراپیست انجام شوند.
علاوه بر تقویت عضلات، کشش تاندونهای کوتاهشدهی پا نیز اهمیت دارد. مثلاً در پرانتزی شدن، معمولاً تاندونهای داخلی زانو سفتتر از حالت طبیعی میشوند که با حرکات کششی مناسب باید آزاد شوند.
در کنار تمرینات، استفاده از دستگاههای الکتروتراپی یا ماساژهای تخصصی نیز میتواند به کاهش التهاب و درد کمک کند.
استفاده از بریس یا زانوبند طبی
در برخی موارد، پزشک توصیه میکند از بریس یا زانوبند مخصوص استفاده شود. این وسایل فشار وارد بر بخش داخلی زانو را کاهش میدهند و به محور پا کمک میکنند تا در وضعیت بهتری قرار گیرد. بریسها مخصوصاً برای افرادی که دچار آرتروز خفیف هستند یا در مراحل ابتدایی پرانتزی شدن قرار دارند، مفیدند.
زانوبندهای مدرن امروزی حتی بهگونهای طراحی شدهاند که هنگام راه رفتن، نیروی اصلاحی به زانو وارد میکنند. با این حال، باید بدانید که بریسها اصلاح دائمی ایجاد نمیکنند؛ آنها بیشتر نقش حمایتی دارند تا روند انحراف کندتر شود.
اصلاح تغذیه و مصرف مکملها
اگر علت پرانتزی شدن پا کمبود مواد معدنی یا ویتامینها باشد، رژیم غذایی باید اصلاح شود. مصرف غذاهای غنی از ویتامین D (مثل ماهیهای چرب، زرده تخممرغ، لبنیات غنیشده)، کلسیم (مثل شیر، بادام، کنجد) و فسفر اهمیت دارد.
در بسیاری از بزرگسالان، بهویژه در فصلهای سرد، نیاز است مکملهای ویتامین D بهصورت ماهانه یا هفتگی مصرف شود. اما این کار باید طبق نظر پزشک انجام شود، زیرا مصرف بیرویه میتواند باعث مسمومیت و افزایش غیرطبیعی کلسیم خون شود.
رژیم غذایی سرشار از پروتئین و مواد مغذی به بازسازی بافت استخوان و عضله کمک میکند، در حالی که کاهش مصرف قند و چربیهای اشباعشده از التهاب مفاصل جلوگیری میکند.
روشهای جراحی پرانتزی شدن پاها در بزرگسالی
در مواردی که زاویهی پرانتزی شدن زیاد است یا درمانهای غیرجراحی مؤثر واقع نشدهاند، گزینههای جراحی مطرح میشوند. جراحی معمولاً زمانی توصیه میشود که انحراف باعث درد مزمن، اختلال در راه رفتن یا پیشرفت سریع آرتروز زانو شده باشد.
استئوتومی و تصحیح محور پا
شایعترین روش جراحی برای اصلاح پاهای پرانتزی، استئوتومی است. در این عمل، جراح استخوان درشتنی یا ران را در ناحیهای مشخص برش میدهد و با تغییر زاویهی آن، محور پا را به حالت طبیعی برمیگرداند. سپس استخوان در وضعیت جدید با صفحات و پیچهای فلزی ثابت میشود تا در طول زمان جوش بخورد.
این روش بهویژه برای بیماران جوانتر که هنوز مفصل زانو سالم است، بسیار مؤثر است، زیرا مفصل حفظ میشود و نیازی به تعویض آن نیست. دوران نقاهت معمولاً چند ماه طول میکشد و بیمار باید پس از جراحی فیزیوتراپی منظم انجام دهد تا عضلات اطراف زانو تقویت شوند و محور اصلاحشده حفظ گردد.
تعویض مفصل زانو در موارد شدید
اگر پرانتزی شدن پا بهدلیل آرتروز شدید و تخریب کامل مفصل ایجاد شده باشد، جراحی تعویض مفصل (Total Knee Replacement) بهترین گزینه است. در این عمل، سطوح آسیبدیدهی مفصل برداشته و با پروتز فلزی و پلاستیکی جایگزین میشود.
نتیجهی این جراحی معمولاً بازگشت محور طبیعی پا و از بین رفتن درد است. با این حال، بهدلیل ماهیت تهاجمی عمل، بیشتر برای افراد بالای ۵۵ سال یا کسانی که سایر درمانها برایشان بیاثر بوده انجام میشود.
در هر دو نوع جراحی، دورهی توانبخشی و فیزیوتراپی نقش حیاتی دارد. بدون آن، اصلاح انجامشده ممکن است ماندگار نباشد.
