درد مفصل فک و نقش فیزیوتراپی در درمان آن موضوعی است که در این مقاله به آن خواهیم پرداخت. اگر هنگام باز یا بستن دهان، جویدن غذا، یا حتی صحبت کردن صدای تق تق از فک خود می شنوید یا احساس درد در ناحیه فک، گوش یا حتی گردن دارید، احتمالاً به اختلال مفصل گیجگاهی فکی (TMJ Disorder) دچار شدهاید. این مشکل که یکی از شایعترین اختلالات عضلانیـاسکلتی ناحیه صورت است، میتواند کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. خوشبختانه، فیزیوتراپی یکی از مؤثرترین روشهای غیرجراحی برای درمان درد مفصل فک محسوب میشود که با مراجعه به کلینیک فیزیوتراپی سروستان در پاسداران می توانید از آن بهره مند شوید.
مفصل گیجگاهی فکی یا همان Temporomandibular Joint (TMJ)، مفصلی است که فک پایین را به استخوان گیجگاهی جمجمه متصل میکند. این مفصل در دو طرف صورت، جلوی گوشها قرار دارد و مسئول حرکات اساسی فک مانند باز و بسته کردن دهان، جویدن، صحبت کردن و خمیازه کشیدن است.
TMJ از نظر ساختاری شامل دیسک مفصلی، عضلات جونده و لیگامانها است که با هماهنگی کامل عمل میکنند تا حرکات نرم و بدون درد انجام شوند. هرگونه اختلال در این سیستم میتواند باعث درد، محدودیت حرکتی یا حتی قفل شدن فک شود.
ممکن است تا زمانی که دچار درد در این ناحیه نشویم، متوجه اهمیت فوقالعاده مفصل فک نشویم. این مفصل به ما اجازه میدهد صحبت کنیم، بخندیم، غذا بخوریم و حتی احساسات خود را از طریق حالات چهره بیان کنیم. بنابراین، هرگونه آسیب یا التهاب در این مفصل میتواند انجام سادهترین کارهای روزمره را دشوار کند.
علل شایع درد مفصل فک
علل فیزیکی مانند آسیب یا فشار
درد مفصل فک معمولاً در اثر استفاده بیش از حد یا فشار ناهماهنگ بر مفصل به وجود میآید. از جمله دلایل فیزیکی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- فشار زیاد هنگام جویدن غذاهای سفت یا آدامس جویدن زیاد
- فشار دندانی شبانه (دندان قروچه یا Bruxism)
- آسیب مستقیم به فک یا تصادفات
- بدقرارگیری دندانها (Malocclusion) که باعث توزیع نامتعادل نیروها در مفصل میشود.
این عوامل باعث التهاب در دیسک مفصلی یا عضلات اطراف آن میشوند و در نهایت، درد و محدودیت حرکت به دنبال دارند.
عوامل روانی مانند استرس و اضطراب
یکی از دلایل کمتر مورد توجه اما بسیار مهم در بروز درد TMJ، استرس است. استرس باعث افزایش تنش عضلانی در گردن، شانه و فک میشود. بسیاری از افراد هنگام اضطراب، فک خود را ناخودآگاه سفت میگیرند یا دندانها را به هم فشار میدهند، که به مرور زمان باعث درد و التهاب در مفصل فک میشود.
فیزیوتراپی نه تنها بر درمان فیزیکی این درد تمرکز دارد بلکه با آموزش تکنیکهای آرامسازی و کنترل تنفس، به کاهش اثرات روانی استرس نیز کمک میکند.
علائم درد مفصل فک (TMJ Disorders)
علائم فیزیکی و عملکردی
علائم اختلال TMJ ممکن است از خفیف تا شدید متغیر باشند، اما برخی از نشانههای شایع عبارتند از:
- درد در ناحیه فک، گونه یا اطراف گوش
- صدای کلیک یا تقتق هنگام باز یا بسته کردن دهان
- محدودیت در باز کردن دهان یا قفل شدن آن
- درد هنگام جویدن یا صحبت کردن
- احساس فشار در فک یا گردن
گاهی اوقات این دردها به صورت درد مبهم در کل صورت یا حتی سر ظاهر میشوند، که باعث میشود بیماران گمان کنند دچار سردرد یا سینوزیت هستند.
علائم همراه در گردن و شانهها
اختلال در TMJ تنها به ناحیه فک محدود نمیشود؛ بلکه ممکن است باعث بروز درد در عضلات گردن، شانه و حتی سردردهای مزمن شود. علت آن ارتباط نزدیک بین عضلات فک و عضلات گردن است.
در بسیاری از بیماران مشاهده شده که با درمان عضلات گردن و بهبود وضعیت بدنی، درد فک نیز به طرز محسوسی کاهش مییابد.
فیزیوتراپی و نقش کلیدی آن در درمان درد مفصل فک
اهداف اصلی فیزیوتراپی در درمان TMJ
هدف از فیزیوتراپی در درمان درد مفصل فک، کاهش درد، بهبود حرکت و بازگرداندن عملکرد طبیعی مفصل است. فیزیوتراپیستها با استفاده از تکنیکهای دستی و تمرینات تخصصی تلاش میکنند تا:
- التهاب و اسپاسم عضلات را کاهش دهند.
- هماهنگی بین عضلات فک و گردن را بازسازی کنند.
- از بازگشت درد جلوگیری کنند.
- وضعیت صحیح فک را در حرکات روزمره آموزش دهند.
تکنیکهای تخصصی فیزیوتراپی
درمان فیزیوتراپی معمولاً شامل ترکیبی از روشهاست، از جمله:
- درمان دستی (Manual Therapy): شامل ماساژ و حرکات آرام مفصل برای آزادسازی تنش.
- تمرینات حرکتی فک: برای بهبود تقارن و دامنه حرکت.
- اصلاح وضعیت بدن: آموزش طرز نشستن و نگهداشتن گردن برای کاهش فشار روی مفصل فک.
- استفاده از گرما یا یخ درمانی: برای کاهش التهاب و تسکین درد.
- الکتروتراپی یا اولتراسوند: در مواردی که التهاب مزمن وجود دارد.
این روشها نهتنها به کاهش درد کمک میکنند بلکه از بازگشت مجدد مشکل نیز جلوگیری خواهند کرد.
تمرینات فیزیوتراپی مؤثر برای کاهش درد مفصل فک
تمرینات حرکتی برای بهبود دامنه حرکت فک
تمرینات حرکتی در فیزیوتراپی نقش بسیار مهمی در بازگرداندن عملکرد طبیعی مفصل فک دارند. هدف از این تمرینات، تقویت عضلات جونده و افزایش هماهنگی بین فک و عضلات گردن است. یکی از تمرینات ساده اما مؤثر، باز و بسته کردن کنترلشده دهان در مقابل آینه است.
در این حرکت، بیمار باید فک را بهصورت مستقیم و بدون انحراف به پایین باز کند. تکرار این تمرین روزانه چند بار، باعث میشود الگوی حرکتی فک اصلاح شود.
تمرین دیگر، حرکت فک به جلو و عقب (Protrusion & Retraction) است که به افزایش تحرک مفصل و کاهش خشکی کمک میکند. این تمرین باید آرام و بدون درد انجام شود.
فیزیوتراپیست ممکن است از ابزارهای خاصی مانند TheraBite برای کنترل دامنه حرکت استفاده کند. نکته مهم این است که هر تمرین باید بهصورت منظم و تحت نظارت انجام شود تا از آسیب احتمالی جلوگیری شود.
تمرینات تقویتی و کششی عضلات اطراف فک
در بسیاری از بیماران TMJ، ضعف عضلات فک و گردن عامل اصلی درد است. تمرینات تقویتی باعث پایداری بیشتر مفصل میشوند. برای مثال:
- تمرین مقاومت با دست: بیمار با قرار دادن دو انگشت زیر چانه، در برابر باز کردن دهان مقاومت ایجاد میکند.
- تمرین فشار به سمت چپ و راست: با فشار دادن آرام فک به سمت انگشتها در دو جهت، عضلات جانبی تقویت میشوند.
- تمرین کششی گردن: برای آزادسازی تنش عضلات متصل به فک و شانهها.
این تمرینات با گذشت زمان باعث کاهش درد، بهبود هماهنگی عضلات و پیشگیری از بازگشت علائم میشوند.
تکنیک های دستی فیزیوتراپی برای درمان درد مفصل فک
ماساژ درمانی عضلات جونده و گردن
ماساژ یکی از ابزارهای کلیدی در فیزیوتراپی TMJ است. عضلات جونده (مانند ماستر و تمپورالیس) در اثر فشار یا استرس سفت میشوند و درد را تشدید میکنند. فیزیوتراپیست با استفاده از حرکات آرام، عمقی و دایرهای، این عضلات را ماساژ میدهد تا جریان خون افزایش یابد و تنش عضلانی کاهش پیدا کند.
گاهی از ماساژ درون دهانی (Intraoral Massage) نیز استفاده میشود. در این روش، فیزیوتراپیست با دستکش استریل، عضلات داخلی فک را از داخل دهان ماساژ میدهد. این کار اگرچه در ابتدا ممکن است کمی ناراحتکننده باشد، اما یکی از مؤثرترین روشها برای آزادسازی تنشهای عمیق است.
درمان دستی مفصل (Joint Mobilization)
این تکنیک شامل حرکات ملایم و کنترلشدهای است که به بهبود لغزش دیسک مفصلی و کاهش قفلشدگی فک کمک میکند. فیزیوتراپیست با اعمال فشار دقیق روی مفصل، حرکت طبیعی بین سطوح مفصلی را بازمیگرداند.
این روش معمولاً در کنار تمرینات حرکتی استفاده میشود و نتایج آن در بسیاری از بیماران قابل توجه است — کاهش فوری درد، باز شدن راحتتر دهان و کاهش صدای کلیک از جمله نتایج معمول آن است.
استفاده از گرما، سرما و الکتروتراپی در درمان TMJ
استفاده از گرما و سرما یکی از سادهترین اما مؤثرترین روشهای تسکین درد فک است. در مراحل حاد التهاب، کمپرس سرد برای کاهش تورم و بیحسی موضعی استفاده میشود. پس از کاهش التهاب، کمپرس گرم به بهبود جریان خون و شل شدن عضلات کمک میکند.
فیزیوتراپیستها معمولاً توصیه میکنند بیمار در خانه نیز از این روش استفاده کند:
- یخ: هر بار ۱۰ دقیقه، ۲ تا ۳ بار در روز.
- گرما: هر بار ۱۵ تا ۲۰ دقیقه با حوله گرم یا پد حرارتی.
در برخی موارد، از دستگاههای TENS (تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست) برای کاهش درد استفاده میشود. این دستگاه پالسهای الکتریکی خفیفی را به عضلات فک میفرستد تا تنش کاهش یابد و درد مهار شود.
همچنین اولتراسوند تراپی با ارسال امواج صوتی به بافتهای عمیق، به کاهش التهاب و تحریک بازسازی سلولی کمک میکند.
این درمانها در جلسات کلینیکی انجام میشوند و کاملاً بدون درد هستند.
