درد پشت ساق پا از جمله مشکلات شایع عضلانی است که میتواند در هر سنی رخ دهد. این درد ممکن است پس از ورزش، پیادهروی طولانی، نشستن زیاد یا حتی بدون دلیل واضحی ظاهر شود. بسیاری از افراد آن را با گرفتگی ساده عضله اشتباه میگیرند، اما گاهی این درد میتواند نشانهای از مشکلات جدیتر مانند التهاب تاندون آشیل یا فتق دیسک کمر باشد.
ساق پا نقش مهمی در حرکت، تعادل و پایداری بدن دارد. هر بار که قدم برمیداریم، این عضلات هستند که ما را به جلو میرانند و وزن بدن را تحمل میکنند. بنابراین هرگونه آسیب یا التهاب در این ناحیه میتواند فعالیت روزانه را مختل کند.
درد پشت ساق پا معمولاً از عضله دوقلو یا نعلی منشاء میگیرد، اما در بعضی مواقع منشأ آن در ستون فقرات (عصب سیاتیک) یا در رگهای عمقی پا (ترومبوز) است. شناخت دقیق علت درد، کلید درمان مؤثر آن است. فیزیوتراپی تخصصی اختلالات ارتوپدی یکی از موثرترین روش ها در مدیریت درد پشت ساق پا است.
آناتومی ساق پا و ساختار عضلات آن
آشنایی با عضله دوقلو (Gastrocnemius) و نعلی (Soleus)
عضله دوقلو همان عضله برجستهای است که در پشت ساق دیده میشود و هنگام ایستادن یا بالا رفتن روی پنجه پا فعال میشود. زیر این عضله، عضله نعلی (Soleus) قرار دارد که با وجود اندازه کوچکتر، نقش پایداری بیشتری دارد. این دو عضله به تاندون آشیل متصل میشوند که بزرگترین تاندون بدن است و پاشنه را به عضلات ساق پیوند میدهد. هرگونه التهاب یا کشیدگی در این ناحیه میتواند باعث درد در پشت ساق شود. نکته مهم این است که در بسیاری از موارد، درد پشت ساق در اثر انقباض بیش از حد یا کوتاه شدن عضله دوقلو و نعلی بهوجود میآید که معمولاً با حرکات کششی صحیح برطرف میشود.
عصب سیاتیک و تأثیر آن بر درد ساق پا
عصب سیاتیک بلندترین عصب بدن است که از قسمت پایین کمر شروع شده، از باسن عبور کرده و تا پایین ساق پا امتداد مییابد. هرگونه فشار بر این عصب (مانند فتق دیسک یا اسپاسم عضلانی) میتواند باعث درد تیرکشنده در پشت پا و ساق شود.
این درد معمولاً از کمر شروع میشود و تا پشت ساق و حتی کف پا ادامه پیدا میکند. بیماران اغلب این نوع درد را با «درد عضلانی» اشتباه میگیرند، در حالی که منشاء آن در واقع عصبی است.
چرا درد پشت ساق پا شایع است؟
زندگی مدرن با کمتحرکی، نشستنهای طولانی و استفاده مداوم از کفشهای نامناسب باعث افزایش بروز دردهای عضلانی از جمله درد پشت ساق پا شده است.
ورزشکاران نیز به دلیل فشار زیاد بر عضلات پا در معرض این درد قرار دارند، بهویژه دوندگان و فوتبالیستها که حرکات انفجاری و ناگهانی انجام میدهند.
از طرفی، ضعف عضلات مرکزی بدن (Core) و انعطافناپذیری تاندون آشیل، از دیگر عوامل زمینهساز این درد محسوب میشوند.
درد پشت ساق ممکن است خفیف و گذرا باشد، اما در مواردی که تکرار یا تشدید شود، نشاندهنده آسیب واقعی است و باید جدی گرفته شود.
دلایل اصلی درد پشت ساق پا
کشیدگی عضلانی یا گرفتگی (Muscle Strain)
یکی از شایعترین دلایل درد پشت ساق پا، کشیدگی یا گرفتگی عضلانی است. این حالت معمولاً پس از ورزشهای شدید، دویدن ناگهانی، یا کمبود آب و مواد معدنی مانند منیزیم و پتاسیم رخ میدهد. در این حالت، عضله بهصورت ناگهانی منقبض میشود و درد شدیدی در ناحیه ساق ایجاد میکند. گاهی گرفتگی آنقدر شدید است که فرد مجبور به توقف فعالیت خود میشود. درمان اولیه شامل استراحت، کشش ملایم عضله، استفاده از کمپرس گرم و مصرف مایعات کافی است. اگر گرفتگیها مکرر باشند، احتمال کمبود مواد معدنی یا بیماری زمینهای وجود دارد که باید بررسی شود.
التهاب تاندون آشیل (Tendinitis)
تاندون آشیل یکی از قویترین بخشهای بدن است، اما در عین حال مستعد التهاب است. التهاب این تاندون معمولاً در اثر استفاده بیش از حد، کفش نامناسب یا افزایش ناگهانی شدت ورزش رخ میدهد. درد در التهاب تاندون آشیل معمولاً در قسمت پایین پشت ساق و بالای پاشنه احساس میشود. این درد در صبحها یا هنگام شروع حرکت شدیدتر است و ممکن است با تورم خفیف همراه باشد. درمان شامل استراحت، یخگذاری، فیزیوتراپی و تمرینات کششی مخصوص تاندون آشیل است. در برخی موارد، استفاده از کفشهای طبی یا پد پاشنه برای کاهش فشار بر تاندون توصیه میشود.
فتق دیسک کمر و فشار بر عصب سیاتیک
در بعضی موارد، درد پشت ساق پا ارتباط مستقیمی با ستون فقرات دارد. وقتی دیسک بین مهرههای کمری بیرون میزند و بر عصب سیاتیک فشار میآورد، درد از کمر تا ساق پا تیر میکشد.این نوع درد معمولاً همراه با بیحسی یا گزگز است و با نشستن طولانی یا خم شدن بدتر میشود. برخلاف دردهای عضلانی، استراحت در این موارد تسکیندهنده نیست و حتی ممکن است درد را تشدید کند. درمان بسته به شدت فتق شامل فیزیوتراپی، داروهای ضدالتهاب و در موارد پیشرفته جراحی است.
ترومبوز ورید عمقی (DVT) و لخته خون
یکی از خطرناکترین علل درد پشت ساق پا، ترومبوز ورید عمقی است که بهدلیل تشکیل لخته در سیاهرگهای عمقی ساق ایجاد میشود. این وضعیت معمولاً پس از نشستن طولانیمدت (مثلاً در سفرهای هوایی یا استراحت پس از جراحی) بروز میکند. علائم آن شامل درد عمیق و مداوم، تورم، گرمی و قرمزی ساق است. در چنین مواردی، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد، زیرا لخته ممکن است جدا شده و به ریه منتقل شود (آمبولی ریه). تشخیص از طریق سونوگرافی داپلر انجام میشود و درمان شامل داروهای ضدانعقاد خون است.
علائم و نشانههای درد پشت ساق پا
تفاوت درد عضلانی با درد عصبی
شناخت نوع درد، گام اول در تشخیص علت اصلی آن است. دردهای عضلانی معمولاً به صورت گرفتگی، سفتی یا درد مبهم احساس میشوند و با حرکت یا لمس ناحیه دردناک تشدید میگردند. این نوع درد اغلب پس از فعالیت بدنی، ورزش سنگین یا کمآبی بدن رخ میدهد و با استراحت یا ماساژ بهبود مییابد. در مقابل، دردهای عصبی اغلب تیرکشنده، سوزاننده یا همراه با بیحسی هستند. این دردها از بالا به پایین حرکت میکنند، مثل وقتی که برق از پا عبور میکند. فتق دیسک کمر، فشار بر عصب سیاتیک یا حتی دیابت از علل شایع دردهای عصبی ساق پا هستند. برای تمایز این دو نوع درد، پزشک معمولاً معاینه فیزیکی و تستهای عصبی انجام میدهد. اگر درد شما همراه با گزگز، مورمور شدن یا احساس ضعف در پا است، احتمال درگیری عصبی وجود دارد. اما اگر درد با فشار یا کشش عضله تشدید میشود، احتمالاً منشأ آن عضلانی است.
علائم هشداردهنده در درد ساق پا
در بیشتر موارد، درد پشت ساق پا خفیف و موقتی است، اما برخی علائم نشاندهنده مشکلات خطرناکتر هستند و نباید نادیده گرفته شوند:
- تورم و گرمی ساق پا: میتواند نشانه وجود لخته خون (DVT) باشد.
- تغییر رنگ پوست (قرمزی یا کبودی): معمولاً با التهاب یا خونمردگی عضلانی همراه است.
- درد شدید همراه با بیحسی: میتواند ناشی از فشار بر عصب سیاتیک یا آسیب نخاعی باشد.
- ناتوانی در ایستادن روی پنجه یا پاشنه پا: ممکن است به دلیل آسیب به تاندون آشیل یا ضعف عصبی رخ دهد.
اگر هر یک از این علائم را مشاهده کردید، باید سریع به پزشک مراجعه کنید تا از پیشرفت عارضه جلوگیری شود.
روشهای درمان درد پشت ساق پا
کمپرس گرم و سرد
استفاده از کمپرس یکی از سادهترین و مؤثرترین روشهای کاهش درد عضلات ساق است.
کمپرس سرد (در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول) باعث کاهش التهاب و تورم میشود.
کمپرس گرم (بعد از دو روز) جریان خون را افزایش داده و به بازسازی بافت آسیبدیده کمک میکند.
برای بهترین نتیجه، هر بار به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه از کمپرس استفاده کنید و بین جلسات حداقل یک ساعت فاصله بگذارید.
ماساژ، استراحت و حرکات کششی ملایم
ماساژ ملایم عضلات ساق با روغنهای طبیعی مانند روغن زیتون، نارگیل یا نعناع میتواند جریان خون را افزایش دهد و گرفتگی را برطرف کند.
همچنین، استراحت نسبی برای جلوگیری از تشدید التهاب ضروری است. البته باید توجه داشت که استراحت مطلق باعث ضعف عضلات و طولانی شدن روند بهبودی میشود.
حرکات کششی روزانه مانند کشیدن پنجه پا به سمت بالا، یا بالا رفتن روی پله برای ۳۰ ثانیه، میتواند عضلات ساق را انعطافپذیر نگه دارد و از تکرار درد جلوگیری کند.
درمانهای دارویی و تخصصی
در مواردی که درد شدیدتر است، پزشک ممکن است داروهای زیر را تجویز کند:
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک برای کاهش التهاب
- شلکنندههای عضلانی جهت رفع اسپاسم
- کرمها یا ژلهای موضعی ضد درد برای تسکین سریع ناحیه
در صورتی که علت درد التهاب تاندون آشیل باشد، تزریق استروئید در محل آسیب بهصورت کنترلشده و توسط متخصص ممکن است انجام شود.
فیزیوتراپی و تزریق استروئید در موارد خاص
فیزیوتراپی به بازگشت عملکرد طبیعی عضلات کمک میکند. درمانهای دستی، تحریک الکتریکی (TENS)، و تمرینات اصلاحی باعث کاهش درد و جلوگیری از بازگشت مجدد مشکل میشوند.
در مواردی که التهاب شدید باشد، پزشک ممکن است تزریق موضعی استروئید یا پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) را پیشنهاد دهد تا بافت آسیبدیده سریعتر ترمیم شود.
توجه داشته باشید که تزریق باید تنها توسط پزشک متخصص و پس از بررسی کامل علت درد انجام شود. تزریق خودسرانه یا در مراکز غیرتخصصی میتواند آسیب دائمی به عضلات یا اعصاب وارد کند.
ورزش و تمرینات اصلاحی برای رفع درد پشت ساق پا
تمرینات کششی تاندون آشیل
تاندون آشیل یکی از نقاط کلیدی در درد پشت ساق است. برای کشش مؤثر آن:
- روبهروی دیوار بایستید، دستان خود را به دیوار تکیه دهید.
- یک پا را جلو و دیگری را عقب بگذارید.
- پاشنه پای عقبی را روی زمین نگه دارید و بهآرامی به جلو خم شوید تا کشش را در پشت ساق احساس کنید.
- این حالت را ۳۰ ثانیه حفظ کرده و ۳ بار تکرار کنید.
این تمرین باعث افزایش انعطافپذیری و کاهش فشار بر تاندون آشیل میشود.
حرکات تقویتی عضله دوقلو و نعلی
برای پیشگیری از عود درد، عضلات ساق باید تقویت شوند. چند تمرین ساده ولی مؤثر عبارتاند از:
- بالا رفتن روی پنجه پا: روی سطح صاف بایستید و بهآرامی پاشنهها را بالا ببرید.
- حرکت نشسته با وزنه سبک روی زانو: این حرکت عضله نعلی را هدف قرار میدهد.
- پیادهروی منظم و آهسته: گردش خون را افزایش داده و عضلات ساق را تقویت میکند.
این تمرینها باید با حرکات کششی ترکیب شوند تا تعادل بین قدرت و انعطاف عضله حفظ شود.
